اول اکتبر، «روز جهانی قهوه»

از رویدادی در صنعت قهوه تا روزی رسمی در تقویم جهانی

چهارده سال است که قهوه برای‌مان، در سام‌کافه، مسئله‌ای جدی است. مسئله‌ای که هر روز آن را دنبال می‌کنیم، اما چیزی که ما را به خود مشغول کرده فقط خود قهوه نیست؛ بلکه مسیرهایی است که قهوه رقم می‌زند و فضاهایی است که حول محور قهوه شکل می‌گیرد. این‌که قهوه می‌تواند در یک قهوه‌خانه بین راهی یا در پایان یک پیمایش سخت، خستگی مسیر را لذتبخش کند؛ می‌تواند در کافه نوشیده شود یا در خانه بهانه‌ای برای گفت‌وگو باشد. در تمام این تجربه‌ها، قهوه اصل است. اما با نگاهی عمیق‌تر، می‌بینیم که این ارزش فقط به خود دانه‌ی قهوه نیست.

قهوه مسیر بسیار طولانی‌‌ای را طی می‌کند تا به فنجان برسد. از مزرعه و تولیدکننده شروع می‌شود، از فرآوری و حمل‌ونقل و رُست عبور می‌کند و در نهایت به کسی می‌رسد که آن را دم‌آوری می‌کند و کسی که آن را می‌نوشد. در هر بخش از این مسیر، آدم‌های مختلفی حضور دارند؛ آدم‌های واقعی با تجربه‌ها، تخصص‌ها، نگاه‌ها و انتخاب‌های متفاوت. بخش مهمی از ارزش قهوه، در ارتباط و همکاری بین همین آدم‌هایی شکل می‌گیرد که در این زنجیره کنار هم قرار گرفته‌اند و با جدیت قسمتی از آن را بر عهده دارند تا محصول نهایی به دست کسی که به آن نیاز دارد برسد.

از تولیدکننده‌ای که قهوه را پرورش می‌دهد، تا باریستایی که آن را سرو می‌کند؛ از رُستر و واردکننده، تا کسی که در یک کافه، خانه، دکه‌ی کنار جاده یا هر جای دیگری از فنجانش لذت می‌برد. اول اکتبر (9 مهر)، «روز جهانی قهوه» فرصت خوبی است برای این‌که فقط درباره‌ی خود قهوه حرف نزنیم؛ درباره‌ی آدم‌هایی حرف بزنیم که این مسیر را می‌سازند یا طی می‌کنند.

 

یک روز، دو نقطه‌ی عطف

قهوه بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی‌ بسیاری از ما شده است؛ فنجانی در شروع صبح، فنجانی میان یک روز کاری، فنجانی در میان گفت‌وگو با دیگران، فنجانی برای رفع خستگی و... اما پشت این عادت روزمره، محصول کشاورزی‌ای قرار دارد که زنجیره‌ای جهانی را به هم متصل می‌کند، از مزرعه تا کافه، از تولیدکننده تا تاجر و مصرف‌کننده را و به دلیل همین گستردگی زنجیره‌ روز جهانی مخصوص به خود دارد، «روز جهانی قهوه» (International Coffee Day). کشورهای عضو سازمان بین‌المللی قهوه (ICO) در سال ۲۰۱۴ توافق کردند نخستین دوره‌ی این روز در اول اکتبر ۲۰۱۵ برگزار شود. بیش از یک دهه بعد، در ۱۰ مارس ۲۰۲۶، مجمع عمومی سازمان ملل نیز اول اکتبر (9 مهر) را در قطعنامه‌ی A/RES/80/248 به‌عنوان «روز جهانی قهوه» ثبت کرد.

بنابراین، امسال (۲۰۲۶) را نمی‌توان سال تولد روز جهانی قهوه دانست. آن‌چه در این سال تغییر کرده، جایگاه این روز است؛ مناسبتی که ابتدا در دل صنعت جهانی قهوه شکل گرفت و حالا وارد چارچوب رسمی مناسبت‌های سازمان ملل شده است. برای فهمیدن این‌که چرا چنین روزی به تقویم اضافه شده، باید کمی به عقب برگردیم: به زمانی که صنعت قهوه تلاش کرد برای نخستین‌بار تاریخ مشترک جهانی برای این محصول پیدا کند.

 

۲۰۱۵ | وقتی قهوه تاریخ مشترک جهانی پیدا کرد

پیش از آن‌که «روز جهانی قهوه» ثبت شود، کشورهای مختلف روزهایی مختلفی را به نام قهوه نام‌گذاری کرده بودند. ایده‌ی ICO این بود که به‌جای مجموعه‌ای از مناسبت‌های پراکنده، یک تاریخ مشترک ایجاد شود تا صنعت و جوامع قهوه در سراسر جهان بتوانند هم‌زمان آن را برگزار کنند. سازمان بین‌المللی قهوه امروز نیز شکل‌گیری این مناسبت را با همین هدف، یعنی ایجاد یک روز واحد جهانی، توضیح می‌دهد.

بحث رسمی درباره‌ی این ایده دست‌کم به سال ۲۰۱۳ برمی‌گردد. در آن سال شورای بین‌المللی قهوه پیشنهاد ثبت «روز جهانی قهوه» تحت حمایت ICO را بررسی کرد و در ادامه از کشورهای عضو خواست تاریخ موردنظرشان را پیشنهاد بدهند. گزینه‌ها شامل ۲۹ و ۳۰ سپتامبر و ۱ اکتبر بودند.

در مارس ۲۰۱۴ تصمیم نهایی گرفته شد. اول اکتبر بیش‌ترین تعداد پیشنهاد را از اعضا دریافت کرده بود. در مذاکرات ۲۹ سپتامبر به‌عنوان جایگزین مطرح شد، این روز برای برخی کشورهای تولیدکننده با پایان یا آغاز سال زراعی قهوه هم‌زمان بود. با‌این‌حال، پس از مشورت میان اعضا، شورای بین‌المللی قهوه توافق کرد نخستین«روز جهانی قهوه» در اول اکتبر ۲۰۱۵ برگزار شود.

نخستین دوره در میلان و هم‌زمان با نشست شورای بین‌المللی قهوه و Global Coffee Forum برگزار شد، اما ماجرا به یک رویداد مرکزی محدود نماند. گزارش‌های ICO نشان می‌دهد که در نخستین سال، نزدیک به ۷۰ رویداد در ۳۵ کشور در وب‌سایت این مناسبت ثبت شده و ۲۸ انجمن از نقاط مختلف جهان نیز در ترویج آن مشارکت کرده‌اند.

 

۲۰۲۶ | وقتی همان روز وارد چارچوب رسمی سازمان ملل شد

بیش از ده سال پس از نخستین «روز جهانی قهوه» اتفاق دیگری جایگاه این مناسبت را تغییر داد. این بار مسیر از سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد، FAO، آغاز شد. در ۴ ژوئیه ۲۰۲۵، کنفرانس FAO در چهل‌وچهارمین نشست خود قطعنامه‌ای با عنوان «روز جهانی قهوه» تصویب کرد؛ پیشنهادی که بعدتر برای بررسی به مجمع عمومی سازمان ملل رسید.

در ۱۰ مارس ۲۰۲۶، مجمع عمومی سازمان ملل قطعنامه A/RES/80/248 را تصویب کرد. نخستین بند آن روشن و کوتاه است: مجمع عمومی تصمیم گرفت اول اکتبر را به‌عنوان «روز جهانی قهوه» تعیین کند.

این تصمیم ممکن است در نگاه اول شبیه تولد مناسبت جدیدی به‌نظر برسد، اما تفاوت اصلی جای دیگری است. اول اکتبر از سال ۲۰۱۵، به ابتکار ICO، روز جهانی مشترک صنعت قهوه بود. آن‌چه در ۲۰۲۶ تغییر کرد، جایگاه نهادی این تاریخ بود: «روز جهانی قهوه» حالا با قطعنامه‌ی مجمع عمومی سازمان ملل نیز به رسمیت شناخته شده و کشورهای عضو، نهادهای سازمان ملل، جامعه‌ی مدنی، جوامع محلی، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و دیگر ذی‌نفعان به مشارکت در آن دعوت شده‌اند.

در همین چارچوب، FAO مأمور نشده که جای ICO را بگیرد، بلکه قطعنامه از آن می‌خواهد با همکاری سازمان‌های مرتبط، به‌ویژه ICO، برگزاری این روز را تسهیل کند. به بیان دیگر، ۲۰۲۶ نقطه‌ی شروع «روز جهانی قهوه» نیست، نقطه‌ای است که یک مناسبت شکل‌گرفته در جامعه‌ی جهانی قهوه، جایگاهی رسمی‌تر در چارچوب سازمان ملل پیدا می‌کند.

و همین تغییر یک سؤال مهم‌ را پیش می‌کشد: چرا قهوه آن‌قدر اهمیت دارد که مجمع عمومی سازمان ملل برای آن یک روز بین‌المللی تعیین کند؟

 

چرا قهوه برای سازمان ملل اهمیت دارد؟

برای پاسخ به این پرسش باید مسیر قهوه را از فنجان به عقب دنبال کرد. پیش از آن‌که دانه‌ای برشته، آسیاب و دم‌آوری شود، بخشی از زنجیره‌ی کشاورزی و اقتصادی گسترده است، زنجیره‌ای که زندگی میلیون‌ها نفر به آن وابسته است. براساس اطلاعات سازمان ملل، حدود 25 میلیون خانوار کشاورز در جهان، عمدتاً در کشورهای در حال توسعه، حدود 80 درصد قهوه‌ی جهان را تولید می‌کنند.

برای بسیاری از این جوامع، قهوه منبع درآمد اصلی و بخشی از اقتصاد محلی است. قطعنامه‌ی سازمان ملل نیز بر اهمیت اقتصادی قهوه برای بسیاری از خانواده‌ها و کشورهای در حال توسعه تأکید می‌کند. این ارزش اقتصادی در طول زنجیره ادامه پیدا می‌کند، از تولید و فرآوری گرفته تا تجارت و برشته‌کاری و مصرف در کشورهای واردکننده. اما این ارزش الزاماً به‌طور یکسان توزیع نمی‌شود. قطعنامه بر توزیع عادلانه‌تر درآمد در طول زنجیر، به‌ویژه برای حمایت از کشاورزان کوچک، تأکید می‌کند. صفحه‌ی رسمی سازمان ملل نیز به بی‌ثباتی بازار، افزایش هزینه‌ها و نابرابری در توزیع درآمد اشاره می‌کند، عواملی که می‌توانند باعث شوند تولیدکنندگان کوچک بخش بزرگی از ریسک را تحمل کنند، بی‌آن‌که سهم متناسبی از ارزش نهایی محصول را دریافت کنند. و قطعنامه‌ی A/RES/80/248 این‌گونه قهوه را با موضوعات کلانی مثل فقر، امنیت غذایی و اشتغال پیوند می‌دهد. امنیت غذایی نیز بیش از آن‌که به خود نوشیدنی مربوط باشد، به درآمد پایدار خانوارهای تولیدکننده، اشتغال روستایی و توانایی آن‌ها برای دسترسی به غذا و مقاومت در برابر شوک‌های اقتصادی و کشاورزی برمی‌گردد.

قهوه در عین حال فقط یک کالای اقتصادی نیست. قطعنامه به اهمیت تاریخی، اجتماعی و فرهنگی آن اشاره می‌کند؛ محصولی که در جوامع مختلف با تعامل اجتماعی، سنت‌های روزمره و شیوه‌های متفاوت فرهنگی گره خورده است. بنابراین، زنجیره‌ی قهوه هم‌زمان افراد و مکان‌هایی بسیار متفاوت را به یکدیگر متصل می‌کند: از جوامع تولیدکننده تا بازارهای صادراتی و از برشته‌کارها تا کافه‌ها و مصرف‌کنندگان.

بُعد دیگری نیز وجود دارد: محیط‌زیست. قطعنامه از کشورهای عضو و دیگر ذی‌نفعان می‌خواهد به اثرات اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی قهوه و ارتباط آن با عملکرد اکوسیستم‌ها توجه کنند. FAO نیز در برنامه‌های مرتبط با بخش قهوه بر موضوعاتی مانند سازگاری با تغییرات اقلیمی، کشاورزی، مدیریت آفات و توسعه‌ی گونه‌های مقاوم‌تر تمرکز کرده است. بنابراین، وقتی از «قهوه‌ی پایدار» صحبت می‌شود، منظور صرفاً عبارتی تبلیغاتی نیست. بحث درباره‌ی شیوه‌ای از تولید و تجارت است که بتواند در بلندمدت هم معیشت تولیدکننده و هم منابع طبیعی وابسته به تولید قهوه را حفظ کند.

از این زاویه، دلیل تعیین یک روز جهانی برای قهوه روشن‌تر می‌شود. موضوع فقط محصولی نیست که در فنجان قرار می‌گیرد، بلکه آدم‌ها، درآمدها، فرهنگ‌ها و محیط‌هایی مهم است که رسیدن آن محصول به فنجان را ممکن می‌کنند.

پس روز جهانی قهوه قرار است چه چیزی را برجسته کند؟

با توجه به تمام آن‌چه تا این‌جا گفته شد، «جشن گرفتن قهوه» در این چارچوب معنایی گسترده‌تر پیدا می‌کند. توجه به فرهنگ و لذت نوشیدن قهوه بخشی از ماجراست، اما در کنار آن پرسش‌های دشوارتری هم مطرح می‌شوند: چه کسی قهوه را تولید می‌کند؟ ارزش ایجادشده در این زنجیره چگونه توزیع می‌شود؟ تولید آن چه اثری بر منابع طبیعی دارد؟ و چه همکاری‌هایی می‌تواند این زنجیره را در برابر فشارهای اقتصادی و محیط‌زیستی مقاوم‌تر کند؟

شاید مهم‌ترین کارکرد «روز جهانی قهوه» همین تغییر زاویه دید باشد: برای یک روز، به جای توجه به خودِ فنجان به مسیر رسیدن آن فنجان به دست‌مان فکر کنیم.

 

قطعنامه‌ی مجمع عمومی سازمان ملل از کشورها، سازمان‌های بین‌المللی، جوامع محلی، بخش خصوصی، دانشگاه‌ها و دیگر گروه‌های درگیر می‌خواهد از این روز برای افزایش آگاهی درباره‌ی آثار اقتصادی، اجتماعی و محیط‌زیستی قهوه استفاده کنند و تجربه‌ها و روش‌های مؤثر را با یکدیگر به اشتراک بگذارند. هدف°بیش‌تر دیده‌شدن قهوه نیست، بلکه بیش‌تر دیده‌شدن مسائل، افراد و تصمیم‌هایی است که زنجیره‌ی قهوه را شکل می‌دهند.

همین نگاه باعث می‌شود «روز جهانی قهوه» به فضایی برای گفت‌وگو میان گروه‌هایی تبدیل شود که معمولاً در نقاط بسیار متفاوت این زنجیره قرار دارند: کشاورزان و جوامع تولیدکننده، دولت‌ها، سازمان‌های بین‌المللی، پژوهشگران، شرکت‌ها و دیگر فعالان صنعت. FAO نیز این مناسبت را بستری برای همکاری، اشتراک دانش و اقدام در سراسر زنجیره‌ی ارزش قهوه توصیف کرده است.

 

اول اکتبر ۲۰۲۶ | همان تاریخ، با جایگاهی تازه

اول اکتبر ۲۰۲۶ نخستین «روز جهانی قهوه» پس از تعیین رسمی این تاریخ توسط مجمع عمومی سازمان ملل خواهد بود؛ نقطه‌ای که یک مناسبت شکل‌گرفته در صنعت قهوه وارد چارچوب رسمی مناسبت‌های بین‌المللی سازمان ملل می‌شود.

برای نخستین برگزاری در این چارچوب جدید، FAO عبارت «Celebrating Coffee, Honouring the People Behind Every Cup» [«جشن قهوه، احترام به همه‌ی کسانی که پشت هر فنجان‌اند.»] را انتخاب کرده است؛ عبارتی که شاید به‌خوبی توضیح دهد چرا این روز در نهایت درباره‌ی چیزی فراتر از خودِ نوشیدنی است.

فنجانی که روی میز ما قرار می‌گیرد، پایان مسیری طولانی است: از زمین و کشاورزی تا فرآوری، تجارت، برشته‌کاری و دم‌آوری. این روز فرصتی است برای این‌که، دست‌کم برای یک روز، این مسیر را در جهت عکس نگاه کنیم و ببینیم پشت چیزی به این سادگی، چه شبکه‌ی بزرگی از آدم‌ها، معیشت‌ها، فرهنگ‌ها و محیط‌های طبیعی قرار گرفته است.

سام‌کافه نیز امسال «قهوه به آدم‌های زیادی می‌رسد؛قهوه از آدم‌های زیادی می‌گذرد.» را به عنوان شعار «روز جهانی قهوه» انتخاب کرده تا تنوع قهوه و نقش پررنگی را که در زندگی آدم‌های مختلف دارد بهتر نشان دهد، آدم‌هایی که در جایی شاید واقعاً فقط همین نوشیدنی، اشتراک‌شان و نقطه‌ی بهم رسیدن‌شان باشد.